به گزارش دیباچه، اصغر فرهادی در جشنواره فیلم ریو، بیش از آنکه درباره فیلم تازه‌اش «داستان‌های موازی» صحبت کند، درباره مسئله‌ای حرف زد که بخش مهمی از سینمای او را نیز در بر می‌گیرد: اینکه انسان‌ها چگونه یکدیگر را می‌بینند، چه روایتی از دیگری می‌سازند و چه کسی قدرت بیشتری برای تعریف کردن این روایت دارد.
فرهادی که برای نمایش «داستان‌های موازی» و برگزاری یک مسترکلاس در جشنواره فیلم ریو به برزیل رفته بود، در گفت‌وگویی مفصل درباره هژمونی سینمای آمریکا، نحوه بازنمایی جوامع غیرآمریکایی در هالیوود، تصویر ایران در رسانه‌های جریان اصلی، نسبت سینما و سیاست و مسیر متفاوتی که فیلم تازه‌اش از آمریکا به فرانسه طی کرد، صحبت کرد. گزارش این گفت‌وگو را «ورایتی» منتشر کرده است.
«آرگو»؛ یک نمونه از نگاه هالیوود به دیگری
یکی از صریح‌ترین بخش‌های صحبت‌های فرهادی به فیلم «آرگو» ساخته بن افلک مربوط می‌شد؛ فیلمی که در سال ۲۰۱۳ جایزه اسکار بهترین فیلم را دریافت کرد؛ تنها یک سال پس از آنکه «جدایی نادر از سیمین» به کارگردانی فرهادی اسکار بهترین فیلم غیرانگلیسی‌زبان را به دست آورده بود.
فیلم «آرگو» داستان عملیات خارج کردن شش آمریکایی از تهران در جریان بحران گروگان‌گیری سال ۱۹۷۹ را روایت می‌کند؛ روایتی که در آن تونی مندز، مأمور سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، با پوشش یک تهیه‌کننده سینمایی وارد ماجرا می‌شود.
فرهادی در نقد آنچه در این نوع روایت‌ها می‌بیند، گفت: «مشکل این نوع فیلم‌ها در هالیوود و برخی افراد در ایالات متحده این است که آنها جهان را از بالا به پایین نگاه می‌کنند. یک روز باید از آنها پرسید: چرا احساس می‌کنید شما بالا هستید و ما پایین؟ من نمی‌فهمم چرا آنها چنین غروری دارند که فکر می‌کنند در جایگاه بالاتری قرار دارند.»
این بخش از صحبت فرهادی صرفاً نقد یک فیلم مشخص نیست؛ او «آرگو» را به‌عنوان نمونه‌ای از مسئله بزرگ‌تری مطرح می‌کند که از نظرش به نحوه نگاه سینمای مسلط آمریکا به جوامع دیگر مربوط است.
فرهادی در ادامه حتی درباره ادعای آمریکا درباره دموکراسی نیز موضعی صریح گرفت و گفت: «شما دموکراسی ندارید. این یک دروغ است.»
«آمریکای واقعی آنجا بود»
فرهادی برای توضیح نگاه خود به تصویرسازی رسانه‌ای، به تجربه شخصی‌اش در آمریکا بازگشت.
او گفت چند سال پیش، زمانی که برای یک پروژه در آمریکا حضور داشت، در جریان تحقیقات خود به سان‌فرانسیسکو رفت و با مردانی که در زندان بودند ملاقات کرد.
فرهادی گفت: «با افرادی در زندان ملاقات کردم که سیاه‌پوست بودند، برخی هم از کشورهای دیگر آمده بودند و آمریکای واقعی آنجا بود. اما مردم جهان آن بخش از ایالات متحده را نمی‌بینند.»
او سپس درباره تمایل برخی جوامع قدرتمند به اینکه دیگران را شبیه خود ببینند، گفت: «من با این مسئله مشکل دارم که آنها احساس می‌کنند در جایگاه بالاتری هستند و فکر می‌کنند دیگران باید مثل ما باشند. حتی اگر این تصور از روی نیت خوب باشد و بخواهند با شما مهربان باشند، آرزو می‌کنند یک روز شما هم مثل ما شوید و من نمی‌خواهم مثل شما باشم.»
«چه کسی از شما خواست بیایید ما را نجات دهید؟»
فرهادی در ادامه و در بازگشت به «آرگو» گفت : فیلم‌هایی از این جنس «عمیق نیستند».
او گفت: «آنها این فیلم‌ها را برای پول می‌سازند؛ این یک تجارت است. و در این فیلم‌ها همیشه یک مرد سفیدپوست از ایالات متحده وجود دارد که دیگران را نجات می‌دهد.»
سپس پرسید: «چرا یک آمریکایی به کوبا یا ایران می‌رود تا مردم را نجات دهد؟ مردم خودشان می‌دانند، چه کسی از شما خواست بیایید ما را نجات دهید؟»
از سیاست مستقیم تا سیاستی که در زندگی روزمره پنهان است
فرهادی وقتی با پرسش درباره نسبت سینما و سیاست مواجه شد، بحث را به یکی از دیدگاه‌های شناخته‌شده خود درباره سینما برد.
او گفت: «هر وقت درباره جامعه صحبت می‌کنید، در واقع درباره سیاست صحبت می‌کنید. حتی وقتی درباره زندگی خانوادگی، روابط، دشواری‌ها و مشکلات آنها صحبت می‌کنید، به‌طور غیرمستقیم درباره سیاست حرف می‌زنید.»
با این حال، فرهادی تأکید کرد که در فیلم‌هایش تلاش می‌کند مستقیماً درباره سیاست صحبت نکند.
او گفت: «در فیلم‌هایم همیشه سعی می‌کنم مستقیماً درباره سیاست صحبت نکنم، چون از نظر من، سیاست به‌صورت مستقیم کمی از سینما فاصله دارد. سینمایی که من به آن باور دارم، سینمایی است که به مخاطب فضا می‌دهد تا نکاتی را درباره خودش کشف کند.»
در اینجا می‌توان یکی از ویژگی‌های اصلی سینمای فرهادی را نیز دید: او معمولاً به‌جای قرار دادن یک موضع صریح در مرکز فیلم، مخاطب را در موقعیتی قرار می‌دهد که از خلال روابط، انتخاب‌ها، سوءتفاهم‌ها و پیامدهای تصمیم‌های شخصیت‌ها به برداشت خود برسد.
فرهادی برای توضیح این نگاه، از عباس کیارستمی و مستند «همشهری» نام برد و آن را «سیاسی‌ترین فیلم ایران» دانست.
او گفت کیارستمی در این مستند درباره رانندگان خودرو در تهران فیلم ساخته است، اما وقتی مردم و نحوه صحبت کردن آنها با پلیس را می‌بینیم، «لایه‌های سیاسی زیادی» در فیلم وجود دارد.
وقتی فیلم برزیلی دیگر «فیلمی از یک کشور دیگر» نیست
بخش دیگری از صحبت‌های فرهادی به مفهوم اشتراک تجربه انسانی مربوط بود.
او گفت رسانه‌ها و سینما «تصویر کاملی از زندگی روزمره مردم» ارائه نمی‌کنند، اما سینما می‌تواند از طریق تجربه‌های مشترک انسانی، فاصله میان جوامع را کم کند.
فرهادی گفت:«سینما بر پایه نفرت و عشق بنا شده است. و وقتی صحبت از نفرت و عشق می‌شود، همه‌جا یکسان است. عشق میان یک مادر و فرزند در برزیل، در تهران، یکسان است. شیوه ابراز آن متفاوت است، اما هسته اصلی یکی است.»
او درباره تماشای فیلم‌های برزیلی نیز گفت که خیلی زود فراموش می‌کند در حال تماشای داستانی از نقطه‌ای دیگر از جهان است و احساس می‌کند فیلم درباره «ما» به‌عنوان انسان است.
فرهادی اضافه کرد: «اگر روزی مردم بتوانند به کشورهای دیگر سفر کنند و اگر با یکدیگر دست بدهند، این بهترین راه برای شناخت مردم است، نه از طریق رسانه‌ها. من باور ندارم رسانه‌ها بتوانند تصویر کاملی به ما بدهند.»
«قهرمان» و «داستان‌های موازی»؛ نگاه کردن و دیده شدن
فرهادی در ادامه گفت: دو فیلم آخرش، «قهرمان» و «داستان‌های موازی»، به این موضوع مربوط اند که «ما دیگران را چگونه می‌بینیم و در مقابل، دیگران ما را چگونه می‌بینند».
به گفته او، شبکه‌های اجتماعی نیز تأثیر زیادی بر این مسئله گذاشته‌اند و زندگی انسان‌ها را به شکل قابل توجهی تغییر داده‌اند.
او هشدار داد: «وقتی چیزی را در رسانه می‌بینیم، باید مراقب باشیم.»
فرهادی سپس درباره تصویر ایران در رسانه‌های جریان اصلی گفت: بخش زیادی از اطلاعاتی که درباره ایران بازنشر می‌شود، از «شناخت بسیار ساده» از زندگی واقعی در این کشور ناشی می‌شود.
او همچنین درباره تکرار یک روایت واحد گفت: این تکرار می‌تواند باعث شود مردم آماده پذیرش این گزاره شوند که «آنها دشمن هستند».
فرهادی در ادامه گفت:«این کاری است که رسانه‌ها انجام می‌دهند، چون قدرتمندترین رسانه‌ها متعلق به افراد قدرتمند هستند. این مشکل است.»
این اظهارات، در امتداد همان بحثی قرار می‌گیرد که او از «آرگو» آغاز کرده بود: مسئله فقط محتوای یک فیلم نیست، بلکه قدرتی است که در اختیار تولیدکننده روایت قرار دارد و می‌تواند بر تصویری که مخاطب از جامعه‌ای دیگر می‌سازد تأثیر بگذارد.
«داستان‌های موازی»؛ فیلمی که قرار بود در آمریکا ساخته شود
در بخش دیگری از این گفت‌وگو، فرهادی درباره مسیر تولید «داستان‌های موازی» توضیح داد؛ فیلمی که سرانجام در فرانسه ساخته شد اما در ابتدا قرار بود تولید آن در آمریکا انجام شود.
او گفت:«سه سال آنجا ماندم؛ می‌نوشتم، تحقیق می‌کردم و بازیگر انتخاب می‌کردم. در آمریکا با بازیگران آمریکایی و با چند نام بسیار بزرگ تست بازیگری انجام دادم. اما هر روز که به خانه برمی‌گشتم، به خودم می‌گفتم: من نمی‌توانم با آنان ارتباط برقرار کنم. یک چیزی درست نیست. این یک مشکل بزرگ بود. یک شب تصمیم گرفتم تغییرش دهم.»
فرهادی گفت انتقال پروژه به فرانسه و تغییر محل وقوع داستان تصمیم آسانی نبود، اما در نهایت به این نتیجه رسید که:
«دی‌ان‌ای این فیلم بیشتر اروپایی است تا آمریکایی.»
این تصمیم، از نظر مسیر حرفهای فرهادی نیز قابل توجه است. او پیش‌تر «گذشته» را در فرانسه و «همه می‌دانند» را در اسپانیا ساخته بود، اما «داستان‌های موازی» نخستین تجربه او در ساخت یک فیلم کاملاً فرانسوی‌زبان با چنین ترکیب گسترده‌ای از ستاره‌های سینمای فرانسه است. «اسکرین» نیز این فیلم را سومین فیلم اروپایی فرهادی پس از «گذشته» و «همه می‌دانند» معرفی کرده است.
فیلمی فرانسوی با ریشه‌ای ایرانی و گفت‌وگویی با کیشلوفسکی
«داستان‌های موازی» فقط یک تغییر جغرافیایی در کارنامه فرهادی نیست.
فیلم در جشنواره کن ۲۰۲۶ در بخش مسابقه حضور داشت و در پاریس می‌گذرد. ایزابل هوپر، ویرژینی افیرا، ونسان کسل، پی‌یر نینی و آدام بسا از بازیگران اصلی آن هستند و کاترین دنو نیز در جمع بازیگران فیلم حضور دارد. محصول مشترک فرانسه، بلژیک و ایتالیا است.
داستان درباره نویسنده‌ای به نام «سیلوی» است که برای یافتن الهام برای رمان جدیدش، همسایه‌هایش را زیر نظر می‌گیرد. آنچه او درباره زندگی دیگران تصور می‌کند، به‌تدریج با واقعیت درهم می‌آمیزد و مرز میان زندگی واقعی و داستانی که در ذهن او شکل گرفته، کمرنگ می‌شود. جشنواره کن نیز در معرفی رسمی فیلم بر همین ایده تأکید کرده است.
از سوی دیگر، جشنواره ریو اعلام کرده که «داستان‌های موازی» به‌طور مشخص از جهان «ده فرمان» کریشتوف کیشلوفسکی الهام گرفته است. فرهادی در توضیح این ارتباط گفته است که ایده فیلم از قسمت ششم «ده فرمان» و مسئله نگاه کردن و دیده شدن آغاز شده و او به این فکر کرده که «صدای آن سوی پنجره» چگونه می‌تواند روایت شود.
در نتیجه، فیلم تازه فرهادی را نمی‌توان صرفاً یک «فیلم فرانسوی» در کارنامه یک فیلمساز ایرانی دانست. این اثر در نقطه تلاقی چند سینما شکل گرفته است: ریشه‌های روایی فرهادی، فضای اجتماعی فرانسه، بازیگران شاخص سینمای این کشور و ارجاع مستقیم به سنت سینمایی کیشلوفسکی.
فرهادی و مرحله تازه سینمای اروپا
منتقد «Screen International» درباره فیلم در زمان نمایش آن در کن، «داستان‌های موازی» را اثری درباره رابطه واقعیت و خیال و نقش داستان‌گویی توصیف کرد و آن را فیلمی دانست که از «ده فرمان» کیشلوفسکی الهام گرفته است. در همین حال، نقد این نشریه نسبت به ساختار روایی فیلم کاملاً مثبت نبود و آن را اثری پیچیده و در نهایت سطحی در پرداختن به رابطه واقعیت و داستان توصیف کرد.
این تفاوت میان جایگاه فیلمساز و واکنش منتقدان نیز قابل توجه است. «داستان‌های موازی» پنجمین حضور فرهادی در بخش مسابقه جشنواره کن است و بازگشت او به رقابت اصلی این جشنواره پس از «قهرمان» محسوب می‌شود. «اسکرین» نیز در گزارش خود از انتخاب‌های کن ۲۰۲۶ بر حضور این فیلم با گروهی از ستاره‌های سینمای فرانسه تأکید کرده است.
اما آنچه گفت‌وگوی فرهادی در ریو را مهم‌تر از یک نشست تبلیغاتی برای فیلم تازه‌اش می‌کند، ارتباط میان حرفهای او و خود فیلم است.
فرهادی در ریو درباره این صحبت کرد که چگونه انسان‌ها دیگران را می‌بینند، چگونه رسانه‌ها تصویر جوامع را شکل می‌دهند و چگونه یک روایت می‌تواند جای واقعیت را بگیرد. «داستان‌های موازی» نیز دقیقاً از نقطه‌ای آغاز می‌شود که یک شخصیت، زندگی دیگران را می‌بیند، آن را تفسیر می‌کند و سپس از دل این مشاهده، داستانی می‌سازد.
به همین دلیل، می‌توان گفت گفت‌وگوی فرهادی در ریو فقط دفاعی از یک فیلمساز ایرانی در برابر هالیوود نبود؛ او در واقع درباره یکی از قدیمی‌ترین پرسش‌های سینما حرف می‌زد: چه کسی حق دارد داستان دیگری را تعریف کند و مخاطب تا چه اندازه باید به تصویری که از دیگری می‌بیند اعتماد کند؟
«داستان‌های موازی» در این مرحله از کارنامه فرهادی، پاسخی سینمایی به همین پرسش است؛ فیلمی که جغرافیای تولیدش از ایران به فرانسه منتقل شده، زبانش فرانسوی است، بازیگرانش عمدتاً از سینمای فرانسه آمده‌اند، اما دغدغه اصلی آن همچنان به جهان آشنای سینمای فرهادی بازمی‌گردد: فاصله میان آنچه واقعاً اتفاق افتاده و روایتی که انسان‌ها از آن می‌سازند.
