به گزارش دیباچه، چند روز از بدرقه باشکوه زندهیاد اکبر عبدی میگذرد؛ مراسمی که هزاران نفر از دوستداران این بازیگر محبوب را از نقاط مختلف کشور به قطعه هنرمندان بهشت زهرا(س) کشاند. اما آنچه پس از پایان مراسم بیش از هر چیز در فضای مجازی بازنشر شد، نه تصاویر وداع با «عمو اکبر» بلکه فیلمهایی از ازدحام جمعیت، هجوم برای گرفتن عکس با هنرمندان، تعقیب بازیگران و تلاش برای ثبت لحظههایی بود که باید متعلق به خانواده و نزدیکان متوفی میبود.
این نخستین بار نیست که چنین اتفاقی در مراسم بدرقه یکی از چهرههای فرهنگی ایران رخ میدهد؛ اتفاقی که حالا دیگر به یک الگوی تکرارشونده تبدیل شده است.
زخمی که از سالها قبل باز مانده است
اگر حافظه جمعی جامعه را مرور کنیم، از مراسم تشییع خسرو شکیبایی گرفته تا مرتضی پاشایی، ناصر ملکمطیعی، عباس کیارستمی، عزتالله انتظامی، داریوش مهرجویی، رضا داوودنژاد و اکنون اکبر عبدی، تقریباً در همه این مراسمها یک تصویر مشترک دیده میشود؛ ازدحام، سلفی، تعقیب هنرمندان و گاهی حتی اختلال در برگزاری مراسم.
در مراسم بدرقه اکبر عبدی نیز گزارشها و تصاویر منتشرشده نشان میداد که برخی هنرمندان برای رسیدن به محل مراسم با دشواری فراوان از میان جمعیت عبور کردند و در لحظه تدفین نیز بارها از حاضران درخواست شد تا برای گرفتن عکس از پیکر مرحوم یا نزدیک شدن به مزار، نظم مراسم را بر هم نزنند.
در بخشهایی از مراسم حتی تابوت بر اثر فشار جمعیت آسیب دید و خانواده مرحوم برای وداع آخر با دشواری روبهرو شدند؛ صحنههایی که بار دیگر واکنش منفی بسیاری از کاربران شبکههای اجتماعی را در پی داشت.
هشدار قدیمی مهران مدیری؛ روایتی که دوباره تکرار شد
سالها پیش، مهران مدیری در گفتوگویی با اشاره به تجربه حضورش در مراسم تشییع زندهیاد خسرو شکیبایی گفته بود همان روز تصمیم گرفته دیگر در هیچ مراسم خاکسپاری شرکت نکند.
او تعریف کرده بود که در آن مراسم، جمعیتی را دیده که برخی با دوربینهای عکاسی، تجهیزات فیلمبرداری و حتی با حالوهوایی شبیه یک گردش دستهجمعی آمده بودند؛ اتفاقی که از نگاه او، شأن مراسم سوگواری را تحتالشعاع قرار داده بود. مدیری تأکید کرده بود که همان تجربه برایش کافی بود تا دیگر در چنین مراسمهایی حاضر نشود.( هرچند فقدان بزرگ از دست دادن مهرجویی باعث شد که مدیری پا روی حرفش بگذارد و به این مراسم بیاید)
اکنون، با مرور تصاویر مراسم بدرقه اکبر عبدی، بسیاری از کاربران همان سخنان مدیری را بازنشر کردهاند؛ گویی مسئلهای که نزدیک به دو دهه پیش مطرح شده بود، نهتنها حل نشده بلکه با گسترش شبکههای اجتماعی، ابعاد تازهتری نیز پیدا کرده است.
شبکههای اجتماعی؛ از ثبت خاطره تا تولید محتوا
اگر تا یک دهه پیش گرفتن عکس یادگاری مهمترین انگیزه برخی حاضران بود، امروز تلفن همراه و شبکههای اجتماعی شکل تازهای به این رفتار دادهاند.
در مراسم تشییع اکبر عبدی، علاوه بر سلفی گرفتن با بازیگران، افرادی دیده میشدند که با میکروفن و موبایل در میان جمعیت مشغول تهیه گزارش برای صفحات شخصی خود بودند؛ برخی نیز لحظهبهلحظه مراسم را بهصورت زنده در فضای مجازی پخش میکردند.
به این ترتیب، سوگواری به محتوایی برای افزایش بازدید، جذب دنبالکننده و دیده شدن در شبکههای اجتماعی تبدیل شد؛ موضوعی که جامعهشناسان از آن با عنوان «نمایشی شدن مناسک جمعی» یاد میکنند.
در جهان چه میگذرد؟
ازدحام در مراسم وداع با چهرههای مشهور، پدیدهای مختص ایران نیست.
در مراسم تشییع مایکل جکسون در آمریکا، ملکه الیزابت دوم در بریتانیا، پله در برزیل یا دیهگو مارادونا در آرژانتین نیز میلیونها نفر برای ادای احترام حضور یافتند.
اما تفاوت مهم در نحوه مدیریت این مراسمهاست.
در بسیاری از کشورها، محدودههای مشخصی برای خانواده، هنرمندان، رسانهها و مردم در نظر گرفته میشود. دسترسی به محل تدفین کنترلشده است، رسانهها از جایگاه مشخص تصاویر را ثبت میکنند و نیروهای انتظامی اجازه نزدیک شدن بیضابطه به پیکر یا خانواده متوفی را نمیدهند.
در مقابل، در بسیاری از مراسمهای بدرقه هنرمندان در ایران، همین اختلاط جمعیت و نبود مرزبندی روشن باعث میشود مراسم از حالت رسمی خارج شده و گاه به صحنهای پرتنش تبدیل شود.
احترام به محبوبیت یا فراموشی حرمت؟
بدون تردید، حضور گسترده مردم در مراسم بدرقه هنرمندانی مانند اکبر عبدی، نشانه محبوبیت و جایگاه آنان در حافظه جمعی جامعه است.
اکبر عبدی تنها یک بازیگر نبود؛ او بخشی از خاطرات چند نسل از ایرانیان را با خود داشت و طبیعی است که دوستدارانش بخواهند آخرین بدرقه را از نزدیک تجربه کنند.
اما پرسش اساسی اینجاست که آیا این علاقه باید به قیمت سلب آرامش خانواده، برهم خوردن نظم مراسم و تبدیل شدن سوگواری به رقابتی برای گرفتن یک عکس یادگاری تمام شود؟
هنوز فرصت احترام باقی است
اگرچه مراسم تشییع و خاکسپاری زندهیاد اکبر عبدی به پایان رسیده، اما قرار است در روزهای آینده مراسم یادبود این هنرمند نیز برگزار شود؛ آیینی که میتواند فرصتی برای ادای احترام دوباره به یکی از مهمترین چهرههای تاریخ سینمای ایران باشد.
شاید اینبار، مهمترین ادای احترام به «عمو اکبر» نه گرفتن یک سلفی دیگر، بلکه حفظ سکوت، احترام به خانواده و اجازه دادن به مراسمی باشد که شأن آن، بیش از هر چیز، وداع با یک هنرمند ماندگار است.
