سه روز از خاموشی «شیرمحمد اسپندار» میگذرد، اما نام او همچنان در میان دوستداران موسیقی نواحی ایران، پژوهشگران و هنرمندان به عنوان یکی از مهمترین پاسداران فرهنگ موسیقایی بلوچستان بر زبانهاست؛ هنرمندی که نهتنها استاد بیبدیل ساز «دونَلی» بود، بلکه بخش مهمی از حافظه شفاهی موسیقی جنوب شرق ایران را با خود حمل میکرد.
به گزارش پایگاه خبری دیباچه، شیرمحمد اسپندار شامگاه ۳۱ تیرماه در ۹۸ سالگی و پس از تحمل دورهای بیماری و کهولت سن چشم از جهان فروبست؛ اما میراث او تنها به صدها اجرای داخلی و بینالمللی محدود نمیشود. بسیاری از پژوهشگران موسیقی نواحی، او را آخرین نسل از نوازندگانی میدانند که شیوه اصیل دونَلینوازی بلوچستان را بدون واسطه از استادان قدیمی فراگرفت و تا واپسین سالهای عمر حفظ کرد.
از بمپور تا صحنههای بینالمللی
استاد اسپندار در بمپور سیستان و بلوچستان متولد شد. درباره سال تولدش روایتهای متفاوتی وجود دارد؛ برخی منابع سال ۱۳۰۶ و برخی دیگر ۱۳۱۰ را ثبت کردهاند. خود او بارها گفته بود که شناسنامهاش سالها پس از تولد صادر شده و به همین دلیل تاریخ دقیق تولدش محل اختلاف است.
او در نوجوانی مدتی در کراچی پاکستان زندگی کرد و همانجا با مشاهده نوازندگان محلی، شیوه نواختن دونَلی را فراگرفت؛ سازی متشکل از دو نی که نوازنده باید همزمان در هر دو لوله بدمَد؛ تکنیکی دشوار که تنها معدودی از نوازندگان جهان توانایی اجرای حرفهای آن را دارند.
هنرمندی که دونَلی را جهانی کرد
در سالهای بعد، شیرمحمد اسپندار با حضور در جشنوارههای بینالمللی موسیقی، اجرای برنامه در اروپا و همکاری با پژوهشگران موسیقی اقوام، نام دونَلی بلوچستان را فراتر از مرزهای ایران مطرح کرد.
او در طول فعالیت هنری خود موفق به دریافت دکترای افتخاری موسیقی سنتی از فرانسه و همچنین دیپلم افتخار نوازندگی ایران شد؛ افتخاراتی که نشاندهنده جایگاه جهانی این هنرمند در معرفی موسیقی بومی ایران بود.
پژوهشگران موسیقی نواحی معتقدند اهمیت اسپندار تنها در مهارت نوازندگی خلاصه نمیشد؛ او راوی بخشی از فرهنگ شفاهی بلوچستان بود و بسیاری از مقامها و نغمههایی که اجرا میکرد، پیش از آن هرگز به شکل مکتوب ثبت نشده بودند.
واکنش مسئولان فرهنگی
در پی درگذشت این استاد موسیقی نواحی، پیامهای متعددی از سوی مسئولان فرهنگی کشور منتشر شد.
سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، اسپندار را «گنجینه زنده هنر بلوچ» توصیف کرد و نوشت که او عمر خود را صرف پاسداری از میراث موسیقایی بلوچستان کرد و آثارش سرمایهای ماندگار برای فرهنگ ایران خواهد بود.
همچنین بابک رضایی مدیرکل دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در پیامی از او به عنوان هنرمندی یاد کرد که «نوای دونَلی را با ذوق و خلاقیت خود جهانی ساخت» و تأکید کرد صدای ساز او برای همیشه در حافظه موسیقی ایران باقی خواهد ماند.
محمد الهیاری فومنی مدیرعامل بنیاد رودکی نیز در پیام تسلیت خود نوشت که با درگذشت شیرمحمد اسپندار، بخشی از حافظه شنیداری ایران خاموش شده است؛ حافظهای که از دل فرهنگ کهن سیستان و بلوچستان برخاسته بود.
میراثی که باید حفظ شود
درگذشت شیرمحمد اسپندار بار دیگر موضوع حفاظت از میراث موسیقی نواحی ایران را در کانون توجه قرار داده است. بسیاری از استادان این حوزه معتقدند اگرچه آثار صوتی و تصویری متعددی از اجراهای او باقی مانده، اما انتقال کامل شیوه نوازندگی، تکنیکهای نفسگیری، ظرایف اجرایی و روایتهای شفاهی این هنرمند نیازمند برنامهریزی جدی برای مستندسازی و آموزش است.
اکنون که یکی از مهمترین چهرههای موسیقی بلوچستان از میان رفته، مسئولیت حفظ و انتقال این میراث بیش از گذشته بر دوش مراکز فرهنگی، پژوهشگران و نسل جوان نوازندگان موسیقی نواحی قرار دارد؛ میراثی که شیرمحمد اسپندار نزدیک به یک قرن برای زنده نگه داشتن آن تلاش کرد و نام خود را به عنوان یکی از ماندگارترین راویان موسیقی بومی ایران در تاریخ ثبت کرد.
