امروز که میلیونها نفر هر روز با ابزارهایی مانند ChatGPT، Gemini و Claude گفتوگو میکنند، شاید کمتر کسی بداند ریشه بسیاری از بحثهای امروزی درباره اعتماد، وابستگی عاطفی و حتی افشای اطلاعات شخصی برای هوش مصنوعی، به برنامهای بازمیگردد که حدود ۶۰ سال پیش در آزمایشگاه MIT ساخته شد؛ چتباتی به نام ELIZA که اکنون با انتشار کتاب تازه Inventing ELIZA بار دیگر در مرکز توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
به گزارش اختصاصی پایگاه خبری دیباچه، مجله Wired همزمان با انتشار کتاب Inventing ELIZA، بخشهایی از این پژوهش را منتشر کرده است؛ اثری که برای نخستینبار کد منبع اصلی ELIZA را که دههها مفقود شده بود، از آرشیو مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) بازیابی و بررسی میکند. پژوهشگران معتقدند بازخوانی این کد، نگاه رایج به نخستین چتبات جهان را تغییر میدهد و نشان میدهد ELIZA بسیار پیچیدهتر از چیزی بوده که تاکنون تصور میشد.
ELIZA در سال ۱۹۶۶ توسط جوزف ویزنباوم طراحی شد. این برنامه با ایفای نقش یک رواندرمانگر و استفاده از الگوهای زبانی ساده، پرسشهای کاربران را به خودشان بازمیگرداند و بدون آنکه واقعاً مفهوم جملات را درک کند، گفتوگویی طبیعی ایجاد میکرد. همین ویژگی باعث شد بسیاری از کاربران تصور کنند با ماشینی «فهمیده» و «همدل» روبهرو هستند.
«اثر الیزا»؛ پدیدهای که هنوز ادامه دارد
یکی از مهمترین نتایج این پروژه، شکلگیری مفهومی بود که بعدها با عنوان «اثر الیزا» (ELIZA Effect) شناخته شد؛ پدیدهای که در آن انسانها به سامانههای رایانهای، احساس، همدلی و درک انسانی نسبت میدهند، حتی اگر آن سامانه صرفاً مجموعهای از قوانین از پیش تعیینشده باشد.
به اعتقاد نویسندگان کتاب، همین پدیده امروز نیز در تعامل کاربران با مدلهای زبانی بزرگ مانند ChatGPT دیده میشود؛ جایی که بسیاری از افراد مسائل شخصی، نگرانیها و حتی رازهای زندگی خود را با چتباتها در میان میگذارند.
کشف دوباره کدی که تاریخ هوش مصنوعی را تغییر داد
یکی از جذابترین بخشهای پژوهش، کشف نسخه تقریباً کامل کد اصلی ELIZA در آرشیو MIT است؛ کدی که بیش از نیم قرن در دسترس پژوهشگران نبود. این کد روی سیستم تاریخی CTSS و رایانه IBM 7094 اجرا میشد و اکنون پژوهشگران موفق شدهاند آن را دوباره احیا کنند.
بررسی این نسخه نشان میدهد ELIZA تنها به شخصیت مشهور «DOCTOR» محدود نبود و میتوانست شخصیتها و سناریوهای گفتوگویی متفاوتی را نیز اجرا کند؛ موضوعی که تاکنون کمتر به آن پرداخته شده بود.
هشداری که امروز بیش از همیشه شنیده میشود
نکته قابلتوجه آن است که جوزف ویزنباوم خود پس از مشاهده واکنش کاربران، نسبت به آینده چنین فناوریهایی هشدار داد. او معتقد بود اگر انسانها ماشینها را دارای فهم و احساس واقعی تصور کنند، ممکن است در تصمیمهای مهم انسانی به آنها بیش از حد اعتماد کنند؛ هشداری که امروز با گسترش هوش مصنوعی مولد، دوباره مورد توجه قرار گرفته است.
چرا ELIZA هنوز مهم است؟
به باور نویسندگان کتاب Inventing ELIZA، ELIZA صرفاً نخستین چتبات جهان نبود؛ بلکه نقطه آغاز بسیاری از فناوریهایی محسوب میشود که بعدها در حوزه پردازش زبان طبیعی، تحلیل احساسات، سیستمهای مکالمه و در نهایت مدلهای زبانی بزرگ توسعه یافتند. به همین دلیل، شناخت تاریخ این پروژه میتواند درک دقیقتری از فرصتها و مخاطرات نسل جدید هوش مصنوعی در اختیار پژوهشگران و کاربران قرار ده
