به گزارش دیباچه، نشست «جامعهشناسی آثار مستند ناصر تقوایی» با حضور مهناز رونقی و مهرداد عربستانی، از مدرسان دانشگاه، روز شنبه ۲۲ آذرماه و همزمان با چهارمین روز از برگزاری نوزدهمین جشنواره بینالمللی «سینماحقیقت» در پردیس سینمایی ملت برگزار شد.
این نشست با میزبانی امیرکاظمیاصل برگزار شد. او در ابتدای جلسه، ضمن مروری بر زندگی و کارنامه ناصر تقوایی، گفت: تقوایی پیش از ورود به سینما، در حوزه عکاسی استعداد قابل توجهی داشت و در عرصه فیلمسازی از ابراهیم گلستان آموخت. او با حضور در سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران، ساخت آثار مستند خود را آغاز کرد و نامش را در تاریخ سینمای مستند ایران ثبت کرد.
وی افزود: تقوایی فعالیت سینمایی خود را با فیلم «آرامش در حضور دیگران» آغاز کرد و در مجموع شش فیلم سینمایی، پیش و پس از انقلاب اسلامی، کارگردانی کرد. اکنون و در آستانه شصتمین روز از فقدان این سینماگر بزرگ، به بررسی و بازخوانی آثار مستند او میپردازیم.
مستند؛ چند صفحه پژوهش مردمنگارانه در زمانی کوتاه
در ادامه نشست، مهرداد عربستانی با اشاره به امکان تحلیل آثار تقوایی از منظر انسانشناسی گفت: آثار ناصر تقوایی را میتوان با نگاهی انسانشناسانه بررسی کرد. او نگاهی اجتماعی، دقیق و ریزبینانه به جامعه داشت و از نوعی بصیرت انسانشناختی برخوردار بود.
وی در تشریح دستهبندی آثار مستند تقوایی اظهار کرد: مستندهای تقوایی را میتوان در سه دسته کلی طبقهبندی کرد؛ نخست، آثاری که به مردمنگاری میپردازند و پدیدهها را از منظر معنا و تفسیری که برای مردم دارند بررسی میکنند. دوم، آثاری که با نگاهی جامعهشناسانه، مناسک و رفتارها را در بستر اجتماعی تحلیل و تبیین میکنند. دسته سوم نیز آثاری هستند که به زندگی روزمره با نگاهی کاملاً اجتماعی میپردازند.
عربستانی افزود: یکی از ویژگیهای شاخص آثار تقوایی، ایجاز و اختصار است. فیلمهای او در زمانی کوتاه، چند صفحه پژوهش مردمنگارانه را به مخاطب منتقل میکنند و از نوعی بینش و بصیرت ویژه برخوردارند.
کشف معنا، نریشن و بازگشت به زندگی روزمره
این پژوهشگر با اشاره به عناصر روایی آثار تقوایی گفت: تقوایی به دنبال کشف معناست و به همین دلیل از نریشنهای دقیق و حسابشده استفاده میکند. برخی مفاهیم انتزاعی را نمیتوان تنها با تصویر منتقل کرد و نریشن در آثار او نقش مکمل و معنابخش دارد.
وی ادامه داد: در بسیاری از فیلمهای تقوایی، اوج مناسک با رقص، عروسی یا آیینهای جمعی همراه است و پس از آن، فیلم به زندگی عادی بازمیگردد. این بازگشت به روزمرگی، یکی از عناصر مهم آثار اوست؛ جایی که انسانهای عادی، پس از لحظهای شور و هیجان، دوباره به زندگی آرام و گاه راکد خود بازمیگردند.
فکر عمیق و بیان غنی
در بخش دیگری از نشست، مهناز رونقی در پاسخ به پرسشی درباره «حرف» آثار ناصر تقوایی گفت: آنچه آثار داستانی و مستند تقوایی را متمایز میکند، فکر عمیق، ذهن پیچیده و بیان غنی اوست. مستندهای او دراماتیکترین شکل سینمای مستند را به نمایش میگذارند و تفاوت میان آثار متقدم و متأخرش، نشاندهنده تحول فرمی و ذهنی اوست.
وی افزود: آثار تقوایی از گزارشگری صرف عبور میکنند و به روایت میرسند. راوی در آثار او حضوری سنجیده دارد؛ در کنار سوژه قرار میگیرد اما اشراف کامل بر موضوع دارد.
رونقی تأکید کرد: از منظر جامعهشناسی هنر، بسیاری از آثار تقوایی قابلیت تبدیل شدن به سند جامعهشناختی را دارند. او هنرمندی مؤلف است که از یک خاستگاه مشخص برخاسته و توانسته آن فضا را به جهانبینی و زیستبومی قابل پژوهش تبدیل کند.
«باد جن»؛ سندی جدی از فرهنگ عامه
در ادامه نشست، مستند «باد جن» مورد بررسی قرار گرفت. عربستانی این اثر را فیلمی جهانشمول دانست و گفت: «باد جن» حتی پس از گذشت نزدیک به نیم قرن، همچنان تازه و تأثیرگذار است. در این فیلم، کسانی که معمولاً دیده نمیشوند، به مرکز روایت میآیند و نگاه اجتماعی و انتقادی تقوایی بهوضوح قابل مشاهده است.
رونقی نیز «باد جن» را یکی از جدیترین اسناد مستند درباره فرهنگ عامه دانست و گفت: نمیتوان این اثر را صرفاً خرافهنگاری دانست. جنوب ایران واجد نوعی رئالیسم جادویی است و این باورها بخشی از زیست فرهنگی مردم آن منطقه محسوب میشود. صدای احمد شاملو در این فیلم نقش مهمی در فضاسازی دارد و مجموعه تصویر، صدا، موسیقی و سکوت، اثری ماندگار خلق کرده است.
در پایان یادآور میشود نوزدهمین جشنواره بینالمللی «سینماحقیقت» به دبیری محمد حمیدیمقدم، از ۱۹ تا ۲۵ آذرماه در پردیس سینمایی ملت در حال برگزاری است.
